Nagłe zatrzymanie krążenia może wydarzyć się wszędzie: w domu, pracy, sklepie, na dworcu, podczas wydarzenia sportowego albo w zatłoczonym centrum handlowym. Osoba, która jeszcze chwilę wcześniej rozmawiała lub wykonywała codzienne czynności, może nagle stracić przytomność i przestać prawidłowo oddychać. Od zachowania świadków zależy wtedy znacznie więcej, niż wielu osobom się wydaje.

W przypadku nagłego zatrzymania krążenia, określanego skrótem NZK, nie wystarczy jedynie zadzwonić po karetkę. Niezwykle ważne jest natychmiastowe rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej oraz możliwie szybkie wykorzystanie automatycznego defibrylatora zewnętrznego AED.

Kolejne działania tworzą tak zwany łańcuch życia, nazywany również łańcuchem przeżycia. Każde jego ogniwo ma znaczenie, a opóźnienie jednego etapu wpływa na skuteczność wszystkich następnych.

Czym jest nagłe zatrzymanie krążenia?

Nagłe zatrzymanie krążenia oznacza, że serce przestaje skutecznie pompować krew. W konsekwencji mózg, serce oraz pozostałe narządy nie otrzymują odpowiedniej ilości tlenu. Jeżeli prawidłowe krążenie nie zostanie szybko przywrócone, dochodzi do postępującego uszkodzenia organizmu.

Osoba, u której doszło do NZK, najczęściej:

• nagle traci przytomność,
• nie reaguje na głos ani dotyk,
• nie oddycha prawidłowo,
• może wykonywać pojedyncze, nieregularne westchnienia,
• może mieć bladą, szarą lub siną skórę,
• może początkowo wykonywać krótkie, nietypowe ruchy przypominające drgawki.

Nagłe zatrzymanie krążenia nie jest tym samym co zawał serca. Zawał jest zwykle związany z zamknięciem albo znacznym ograniczeniem przepływu krwi przez tętnicę wieńcową. Pacjent z zawałem może być przytomny i oddychać prawidłowo. Zawał może jednak wywołać groźną arytmię, która doprowadzi do NZK.

Więcej materiałów o chorobach serca i zaburzeniach rytmu znajdziesz na stronie Blog Kardiologiczny CardioAI →

Czym jest łańcuch życia?

Łańcuch życia to uporządkowana sekwencja działań, które powinny zostać wykonane możliwie szybko. Nie jest to wyłącznie procedura przeznaczona dla lekarzy i ratowników. Pierwsze ogniwa należą przede wszystkim do świadków zdarzenia.

Aktualna koncepcja łańcucha przeżycia obejmuje szybkie rozpoznanie zagrożenia, wezwanie pomocy, wczesną resuscytację, defibrylację, specjalistyczne leczenie oraz późniejszy powrót pacjenta do zdrowia. Informacje edukacyjne można znaleźć również na stronie Europejskiej Rady Resuscytacji .

Pierwsze ogniwo: rozpoznanie i wezwanie pomocy

Świadek zdarzenia powinien najpierw upewnić się, że może bezpiecznie podejść do poszkodowanego. Następnie należy sprawdzić reakcję: głośno zwrócić się do osoby i delikatnie potrząsnąć ją za ramiona.

Jeżeli poszkodowany nie reaguje, należy udrożnić drogi oddechowe i ocenić oddech. Nie powinno się poświęcać na tę ocenę zbyt dużo czasu. U osoby nieprzytomnej brak prawidłowego oddechu jest wskazaniem do natychmiastowego wezwania pomocy i rozpoczęcia resuscytacji.

Informacje o numerze alarmowym 112 oraz zasadach zgłaszania zdarzeń są dostępne w oficjalnym serwisie gov.pl – Numer Alarmowy 112 .

Jeżeli w pobliżu znajdują się inne osoby, należy wydawać konkretne polecenia. Zamiast wołać ogólnie „niech ktoś zadzwoni po karetkę”, warto wskazać konkretną osobę: „proszę zadzwonić pod 112”, a kolejnej powiedzieć: „proszę przynieść AED”.

Drugie ogniwo: wczesna resuscytacja krążeniowo-oddechowa

Resuscytacja krążeniowo-oddechowa nie zawsze sama przywraca prawidłową pracę serca. Jej podstawowym zadaniem jest podtrzymanie minimalnego przepływu krwi przez mózg i mięsień sercowy do czasu defibrylacji albo wdrożenia specjalistycznego leczenia.

Osoba przeszkolona i gotowa do wykonywania oddechów ratowniczych może prowadzić resuscytację w schemacie 30 uciśnięć i 2 oddechy. Jeżeli świadek nie potrafi albo nie chce wykonywać oddechów, powinien prowadzić nieprzerwane uciskanie klatki piersiowej zgodnie z instrukcjami dyspozytora.

Najgorszą reakcją w przypadku nagłego zatrzymania krążenia jest bezczynne oczekiwanie na przyjazd karetki.

W przypadku wątpliwości lepiej rozpocząć uciskanie klatki piersiowej. Ryzyko pozostawienia człowieka w rzeczywistym zatrzymaniu krążenia bez pomocy jest znacznie większe niż ryzyko wykonania ucisków u osoby, która nie reaguje i nie oddycha prawidłowo.

Infografika CardioAI

Wczesna defibrylacja – dlaczego AED jest tak ważne?

Część nagłych zatrzymań krążenia jest spowodowana groźną arytmią, w której serce wykazuje chaotyczną aktywność elektryczną i nie jest w stanie skutecznie pompować krwi. Jednym z takich zaburzeń jest migotanie komór.

Defibrylacja polega na dostarczeniu impulsu elektrycznego, który może przerwać nieprawidłową arytmię i stworzyć warunki do powrotu skutecznej pracy serca.

Automatyczny defibrylator zewnętrzny jest przeznaczony także dla osób bez wykształcenia medycznego. Po uruchomieniu urządzenie wydaje polecenia głosowe lub wizualne, analizuje rytm serca i informuje, czy wykonanie wyładowania jest wskazane.

AED nie wykona wyładowania, jeżeli analizowany rytm serca nie kwalifikuje się do defibrylacji. Osoba udzielająca pomocy nie musi samodzielnie rozpoznawać rodzaju arytmii.

Zdarzenie w Sosnowcu jest praktycznym dowodem na sens instalowania AED w centrach handlowych, urzędach, szkołach, zakładach pracy, obiektach sportowych i na dworcach. Samo posiadanie urządzenia nie wystarcza. Musi ono być dobrze oznaczone, łatwo dostępne i regularnie sprawdzane.

Osoby zainteresowane rozpoznawaniem zaburzeń rytmu serca mogą skorzystać również z edukacyjnego monitora EKG CardioAI . Narzędzie ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania wykonanego przez personel medyczny.

Trzecie ogniwo: specjalistyczne działania ratunkowe

Po przyjeździe zespołu ratownictwa medycznego rozpoczynają się zaawansowane zabiegi resuscytacyjne. Ratownicy mogą monitorować rytm serca, wykonywać defibrylację, zabezpieczać drogi oddechowe, prowadzić wentylację, podawać leki oraz szukać odwracalnej przyczyny zatrzymania krążenia.

Przywrócenie spontanicznego krążenia, określane skrótem ROSC, nie oznacza zakończenia leczenia. Pacjent nadal znajduje się w stanie bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga dalszej diagnostyki oraz zabezpieczenia.

Przyczyną NZK może być między innymi zawał serca, groźna arytmia, zatorowość płucna, ciężkie niedotlenienie, zaburzenia elektrolitowe, zatrucie, uraz lub inny stan wymagający pilnego leczenia.

Czwarte ogniwo: leczenie i powrót do zdrowia

Przeżycie nagłego zatrzymania krążenia nie zawsze oznacza natychmiastowy powrót do wcześniejszej sprawności. Pacjent może wymagać rehabilitacji kardiologicznej, neurologicznej, ruchowej oraz psychologicznej.

Konieczne bywa szczegółowe ustalenie przyczyny zdarzenia, zastosowanie leczenia farmakologicznego, wykonanie zabiegu kardiologicznego albo wszczepienie urządzenia chroniącego przed kolejną groźną arytmią.

Więcej informacji o urządzeniach wszczepialnych można znaleźć w artykule „Rozrusznik serca a śmierć – co dzieje się z urządzeniem pod koniec życia?” .

Wsparcia mogą potrzebować również bliscy pacjenta oraz świadkowie, którzy prowadzili resuscytację. Udział w nagłym zdarzeniu medycznym może być silnie obciążającym doświadczeniem, nawet jeżeli akcja ratunkowa zakończyła się powodzeniem.

Dlaczego akcja ratunkowa w Sosnowcu była skuteczna?

Na podstawie publicznie dostępnych informacji można wskazać kilka kluczowych elementów:

• świadkowie nie pozostali bierni,
• szybko rozpoznano stan zagrożenia życia,
• rozpoczęto działania jeszcze przed przyjazdem ratowników,
• na terenie obiektu znajdował się dostępny defibrylator AED,
• urządzenie zostało przyniesione i faktycznie wykorzystane,
• spontaniczne krążenie przywrócono przed przyjazdem zespołu ratownictwa,
• pacjentka została następnie przejęta przez profesjonalne służby.

Każdy z tych elementów miał znaczenie. Sam defibrylator zawieszony na ścianie nie pomógłby, gdyby nikt go nie przyniósł i nie uruchomił. Sama resuscytacja mogłaby nie wystarczyć, gdyby rytm serca wymagał wczesnej defibrylacji. Z kolei przywrócenie krążenia nie kończy konieczności dalszego leczenia.

Łańcuch życia jest tak silny, jak jego najsłabsze ogniwo.

Czego obiekty publiczne mogą nauczyć się z tej sytuacji?

Centra handlowe, zakłady pracy, urzędy, szkoły, hotele, dworce i obiekty sportowe powinny traktować bezpieczeństwo kardiologiczne jako realny element zarządzania bezpieczeństwem.

Zakup AED jest dopiero początkiem. Urządzenie powinno być:

• umieszczone w dobrze widocznym i łatwo dostępnym miejscu,
• oznaczone zgodnie z powszechnie rozpoznawalnymi symbolami,
• dostępne bez konieczności szukania klucza lub zgody kierownika,
• regularnie kontrolowane pod kątem stanu baterii i elektrod,
• znane pracownikom oraz ochronie obiektu,
• uwzględnione w regularnych ćwiczeniach i szkoleniach.

Personel powinien wiedzieć, kto dzwoni pod numer alarmowy, kto przynosi AED, kto rozpoczyna uciskanie klatki piersiowej, a kto wychodzi przed budynek, aby skierować ratowników do właściwego miejsca.

Nie trzeba być lekarzem, aby uratować życie

Historia z Sosnowca nie jest wyłącznie opowieścią o zaawansowanej medycynie. Jest przede wszystkim historią osób, które zauważyły zagrożenie i zdecydowały się działać.

W pierwszych minutach nagłego zatrzymania krążenia najważniejszym ratownikiem często nie jest lekarz ani członek zespołu ratownictwa medycznego. Jest nim człowiek znajdujący się najbliżej poszkodowanego.

Nagłego zatrzymania krążenia nie można przewidzieć. Można jednak przygotować się do prawidłowej reakcji. Kurs pierwszej pomocy, znajomość lokalizacji najbliższego AED oraz gotowość do rozpoczęcia uciskania klatki piersiowej mogą któregoś dnia uratować członka rodziny, współpracownika albo zupełnie obcą osobę.

Przykład z Sosnowca pokazuje, że łańcuch życia nie jest tylko schematem z prezentacji szkoleniowej. Jest realnym systemem, który zaczyna działać w chwili, gdy pierwszy świadek podejmuje decyzję: nie będę czekać – zacznę pomagać.