Czym są wady zastawek serca?

Serce ma cztery główne zastawki: mitralną, aortalną, trójdzielną i płucną. Ich zadaniem jest kierowanie przepływem krwi w jedną stronę. Działają jak precyzyjne „drzwi” wewnątrz serca: otwierają się, gdy krew powinna przepłynąć dalej, i zamykają się, aby zapobiec jej cofaniu. Kiedy zastawka jest uszkodzona, zwężona, zbyt sztywna albo nieszczelna, serce musi pracować ciężej.

Wada zastawkowa może rozwijać się przez lata i długo nie dawać wyraźnych objawów. U części pacjentów jest wykrywana przypadkowo, na przykład podczas osłuchiwania serca, badania EKG, echokardiografii lub diagnostyki duszności i spadku wydolności. U innych pierwszym sygnałem jest szybkie męczenie się, obrzęki nóg, kołatanie serca, ból w klatce piersiowej albo omdlenie.

Najważniejsze typy wad zastawkowych

Wady zastawek najczęściej dzieli się na dwie główne grupy: zwężenia oraz niedomykalności. W praktyce u jednego pacjenta mogą występować także wady mieszane, czyli połączenie zwężenia i niedomykalności, albo choroba kilku zastawek jednocześnie.

Najczęstsze wady zastawek serca

Do najczęściej omawianych wad należą: stenoza aortalna, niedomykalność mitralna, niedomykalność aortalna, zwężenie mitralne oraz niedomykalność trójdzielna. Każda z nich może dawać nieco inny obraz kliniczny, ale wspólnym mianownikiem jest przeciążenie serca i ryzyko stopniowego pogorszenia jego funkcji.

• Stenoza aortalna utrudnia wypływ krwi z lewej komory do aorty i może powodować duszność, ból w klatce piersiowej oraz omdlenia.
• Niedomykalność mitralna powoduje cofanie się krwi z lewej komory do lewego przedsionka, co może prowadzić do powiększenia jam serca i arytmii.
• Niedomykalność aortalna oznacza cofanie się krwi z aorty do lewej komory, co przeciąża serce objętościowo.
• Zwężenie mitralne utrudnia przepływ krwi z lewego przedsionka do lewej komory i może sprzyjać migotaniu przedsionków.
• Niedomykalność trójdzielna może powodować zastój krwi w krążeniu żylnym, obrzęki i powiększenie wątroby.

Objawy wad zastawek serca

Objawy wad zastawkowych często pojawiają się powoli. Pacjent może przez długi czas uważać, że gorsza kondycja wynika z wieku, stresu, braku ruchu albo przemęczenia. Tymczasem narastająca duszność, mniejsza tolerancja wysiłku, kołatanie serca czy obrzęki mogą świadczyć o tym, że serce jest przeciążone.

• Duszność podczas wysiłku, w spoczynku lub w pozycji leżącej.
• Szybkie męczenie się i spadek wydolności fizycznej.
• Kołatanie serca, nierówne bicie serca lub napady szybkiego rytmu.
• Ból, ucisk lub dyskomfort w klatce piersiowej.
• Zawroty głowy, zasłabnięcia albo omdlenia.
• Obrzęki nóg, uczucie ciężkości, szybki przyrost masy ciała.
• Kaszel, szczególnie w nocy lub w pozycji leżącej.

Skąd biorą się wady zastawek?

Wady zastawkowe mogą być wrodzone lub nabyte. Niektóre osoby rodzą się z nieprawidłową budową zastawki, na przykład dwupłatkową zastawką aortalną. Inne wady rozwijają się z wiekiem, na skutek procesów zwyrodnieniowych, wapnienia, chorób zapalnych, infekcyjnego zapalenia wsierdzia, choroby reumatycznej, poszerzenia jam serca albo uszkodzenia struktur podtrzymujących zastawkę.

Znaczenie mogą mieć również choroby współistniejące. Nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, przebyty zawał serca, kardiomiopatie, przewlekłe przeciążenie serca czy migotanie przedsionków mogą wpływać na pracę jam serca i wtórnie nasilać niektóre niedomykalności zastawek.

Jak diagnozuje się wady zastawek serca?

Podstawą diagnostyki jest wywiad, badanie fizykalne i osłuchiwanie serca. Szmer sercowy nie zawsze oznacza poważną wadę, ale zwykle wymaga dalszej oceny. Najważniejszym badaniem obrazowym jest echokardiografia, czyli echo serca. Pozwala ocenić budowę zastawek, kierunek i wielkość przepływów, stopień zwężenia lub niedomykalności oraz wpływ wady na jamy serca.

• Echo serca ocenia zastawki, frakcję wyrzutową, wielkość jam serca i ciśnienia w krążeniu płucnym.
• EKG może wykazać przerost jam serca, zaburzenia rytmu lub przewodzenia.
• Holter EKG pomaga wykryć arytmie, w tym migotanie przedsionków.
• Próba wysiłkowa bywa pomocna w ocenie objawów i tolerancji wysiłku.
• Tomografia, rezonans lub cewnikowanie mogą być potrzebne przed leczeniem zabiegowym.

Leczenie wad zastawek serca

Leczenie zależy od rodzaju wady, jej ciężkości, objawów, wieku pacjenta, chorób współistniejących oraz wpływu wady na serce. U części osób wystarczy regularna obserwacja i kontrolne echo serca. U innych konieczne jest leczenie farmakologiczne objawów, leczenie arytmii, kontrola ciśnienia, profilaktyka powikłań lub leczenie zabiegowe.

Współczesna kardiologia i kardiochirurgia oferują różne metody postępowania: naprawę zastawki, wymianę zastawki na protezę mechaniczną lub biologiczną, a w wybranych przypadkach także zabiegi przezcewnikowe, takie jak TAVI w ciężkiej stenozie aortalnej albo przezcewnikowe leczenie niedomykalności mitralnej. Decyzja powinna być podejmowana indywidualnie, często przez zespół specjalistów.

Wady zastawek a niewydolność serca, zawał i migotanie przedsionków

Wady zastawkowe mogą prowadzić do niewydolności serca, ponieważ przeciążają jamy serca ciśnieniowo lub objętościowo. Serce przez pewien czas potrafi kompensować problem, ale z czasem rezerwy się wyczerpują. Wtedy pojawiają się duszność, obrzęki, zmęczenie i spadek tolerancji wysiłku.

Przebyty zawał serca może uszkodzić mięsień sercowy i struktury odpowiedzialne za pracę zastawek, szczególnie zastawki mitralnej. Z kolei powiększenie przedsionków w przebiegu wad zastawkowych może sprzyjać migotaniu przedsionków, które dodatkowo pogarsza wydolność serca i zwiększa ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych.

Życie z wadą zastawkową

Rozpoznanie wady zastawkowej nie zawsze oznacza natychmiastową operację lub zabieg. Wiele osób przez lata pozostaje pod obserwacją, wykonując regularne echo serca i zgłaszając nowe objawy. Kluczowe jest jednak, aby nie tracić kontaktu z lekarzem, ponieważ moment skierowania do leczenia zabiegowego może mieć istotne znaczenie dla rokowania.

• Regularnie wykonuj kontrole zalecone przez kardiologa.
• Zgłaszaj nowe objawy: duszność, omdlenia, kołatanie serca, obrzęki lub ból w klatce.
• Nie odstawiaj leków bez konsultacji.
• Zapytaj lekarza o bezpieczny poziom aktywności fizycznej.
• Dbaj o ciśnienie tętnicze, masę ciała, sen i leczenie chorób współistniejących.

FAQ – najczęstsze pytania o wady zastawek serca